Największa armata automatyczna na świecie

12 cm Luftvärnsautomatkanon 4501, w skrócie LvAkan 4501, to jedno z największych automatycznych dział przeciwlotniczych, jakie kiedykolwiek zbudowano. Inne nazwy to: FAK 120 X 53, Bofors 12 cm LvAkan, 12 cm LvAkan fm/1, Bofors 120 mm automatyczne działo L/46 i Luftvärnskanon 12 cm. Na początku lat 50. szwedzka armia dostrzegła potrzebę wymiany starszych dział przeciwlotniczych średniego i dużego kalibru, gdyż nie miały one zasięgu i szybkostrzelności niezbędnych do skutecznego zwalczania nowoczesnych samolotów, w tym przede wszystkim maszyn o napędzie odrzutowym. Zamówienie na opracowanie nowoczesnego działa przeciwlotniczego dużego kalibru miało zostać złożone w firmie AB Bofors. AB Bofors był bowiem czołowym szwedzkim producentem uzbrojenia i jest prawdopodobnie najbardziej znany ze swoich dział przeciwlotniczych kal. 40 mm. W latach 50. firma miała duże doświadczenie w rozwoju różnych dział samopowtarzalnych, szczególnie dla szwedzkiej marynarki wojennej. Ponieważ niewiele wcześniej opracowała dwustanowiskową armatę automatyczną kal. 12 cm dla niszczycieli typu Halland, zdecydowano, że to właśnie ta armata posłuży jako podstawa dla nowego działa przeciwlotniczego. Prace nad adaptacją działa do użytku naziemnego – lądowego rozpoczęły się w 1953 roku pod oznaczeniem FAK 12 X 53. Aby zmniejszyć masę, zrezygnowano z drugiego działa, a dla kompensacji zwiększono szybkostrzelność z 40 do około 70-80 strzałów na minutę. Aby utrzymać tak wysoką szybkostrzelność bez przegrzewania, działo wyposażono w płaszcz chłodzony wodą. Podczas pracy woda była stale pompowana przez płaszcz za pomocą pompy z 500-litrowego zbiornika. Przewidziano również możliwość podłączenia zewnętrznego źródła wody na wypadek awarii lub niewystarczającego zasilania wbudowanej chłodnicy. Działo było zasilane z dwóch magazynków zamontowanych po obu stronach działa, mieszczących 4 stojaki po 5 nabojów każdy. Ładunki były podawane do podajnika umieszczonego pod każdym magazynkiem, mieszczącego dodatkowe 6 nabojów, co dawało łączną pojemność magazynka 52 naboje. Działo miało być przeładowywane od góry. Bez pojazdu transportowego, załoga składała się z dwóch strzelców siedzących po obu stronach działa w opancerzonym przedziale załogi. Prawy strzelec miał możliwość ręcznego i mechanicznego obrotu, a lewy strzelec obsługiwał ręczny i mechaniczny obrót w górę. Obaj strzelcy byli wyposażeni w radia i lornetki celownicze oraz w celownik główny. Z działa mógł strzelać każdy ze strzelców za pomocą pedału nożnego. Pokładowy układ hydrauliczny był napędzany silnikiem benzynowym o mocy 120 koni mechanicznych, zamontowanym w łożu. Pozwalało to na osiągnięcie maksymalnej prędkości obrotu działa 32 stopni na sekundę i maksymalnej prędkości podniesienia lufy na poziomie 25 stopni na sekundę. Działo miało pełny obrót o 360 stopni i mogło się podnosić w zakresie od –5 do +85 stopni. Działo zostało zaprojektowane tak, aby można je było skonfigurować do zdalnego sterowania. Działo miało strzelać tą samą amunicją, co marynarka wojenna do dział 12 cm na niszczycielach typu Halland, czyli pociskami odłamkowo-burzącymi, odłamkowo-burzącymi z zapalnikiem zbliżeniowym i APHE. Prędkość początkowa tych pocisków wynosiła 800–835 m/s, co uznawano za stosunkowo niską wartość jak na działo przeciwlotnicze. Z tego powodu w przyszłych wersjach działa przewidywano wymianę niektórych podzespołów, aby umożliwić kompatybilność z systemami APDS. Jednak w miarę rozwoju, który trwał do 1954 roku, zrezygnowano z możliwości stosowania systemów APDS, ponieważ spowodowałoby to znaczne opóźnienia w rozwoju dział. Nawet w konfiguracji bazowej działo było zaprojektowane tak, aby mogło zwalczać samoloty lecące na wysokości 6000–8000 m. Do 1954 roku administracja zaopatrzenia armii (finansująca rozwój) wydała na projekt 1 milion koron szwedzkich i szacowała jego całkowity koszt na 3,5 miliona koron szwedzkich. Pomimo braku zainteresowania ze strony szwedzkiej oraz licznych obaw dotyczących masy, kosztów i niskiej prędkości wylotowej pocisku, zdecydowano o kontynuowaniu prac nad tym przedsięwzięciem. Jego zaniechanie miałoby mianowicie również negatywny wpływ na rozwój wieży do projektu czołgu armatniego EMIL, ponieważ Bofors nie miał możliwości jednoczesnego opracowywania i budowy kilku dużych projektów. Bofors miał nadzieję na eksport FAK X 53, więc stosunkowo niewielkie zamówienie na wieże do projektu EMIL, które nie miało potencjału eksportowego, zostało odrzucone.

Założono także, że w roli nośnika wystąpi drogowy zestaw naczepowy, co miało przełożyć się na odpowiednią ruchliwość, w tym możliwość szybkiego przerzutu po praktycznie wszystkich drogach w kraju. Poza tym zakładano możliwość wjazdu w teren, ale raczej o mniejszej trudności.

W ten sposób pojawił się samochodowy – naczepowy przeciwlotniczy zestaw artyleryjski lufowy bardzo dużego kalibru w tek klasie uzbrojenia. Po pewnych opóźnieniach armata została dostarczona do armii w 1960 roku. Przy masie 23 ton, a ponad 30 ton z pojazdem transportowym, armata charakteryzowała się słabą mobilnością taktyczną i strategiczną, gdyż większość ówczesnych mostów nie byłaby w stanie przenieść masy – za niska nośność. Poza tym, ze względu na stosunkowo niską prędkość początkową pocisku, dotarcie do celu zajęłoby wiele czasu. Czas lotu pocisku oszacowano na 6,1 s na dystansie 4000 m, 10,3 s na dystansie 6000 m i 21,7 s na dystansie 10000 m. Pomimo pierwotnego planu dostarczenia 6 dział, zredukowano go do zaledwie jednego prototypu. Do transportu wykorzystano prototypową wersję 11-tonowego samochodu ciężarowego TGB 957F. Armata otrzymała oznaczenie wojskowe 12 cm Lvkan 4501 lub Lvkan fm 1 (model testowy 1). Choć wyprodukowano tylko jeden prototyp, działo służyło w szwedzkiej obronie przeciwlotniczej przez 13 lat, od 1960 do 1973 roku, zanim zostało wycofane ze służby. Armata ta stacjonowała w Örebro w ramach lflvbat 18, gdzie pełniła rolę uzupełnienia systemów rakiet przeciwlotniczych. Przy tym faktyczna wymiana szwedzkich dział przeciwlotniczych średniego i dużego kalibru nastąpiła wraz z wprowadzeniem różnych systemów rakietowych, co z kolei sprawiło, że idea armaty przeciwlotniczej kalibru 12 cm stała się przestarzała. Dzisiaj armatę i ciężarówkę, która ją holowała, można zobaczyć w muzeum Garnisons- och Luftvärns w szwedzkim Halmstad.

LvAkan 4501 jest powszechnie uważany za jedno z największych, jeśli nie największe, automatyczne działo przeciwlotnicze, jakie kiedykolwiek zbudowano. Oczywiście zależy to od sposobu liczenia. Było to mobilne działo przeciwlotnicze, ale musiało być ustawione przed oddaniem strzału. Ciężarówka, która je ciągnęła, była prototypem Scania Vabis LA82.

Zestaw transportowy tworzyły ciągnik siodłowy 3-osiowy oparty na modelu Scania Vabis LA82 oraz specjalna naczepa niskopodwoziowa. Ze względu na rodzaj ładunku w postaci działa naczepa ta musiała mieć:

  • wydłużoną przestrzeń ładunkową;

  • wzmocnioną strukturę nośną, zdolną sprostać masie działa – rzędu 23000 kg, nie tylko w trakcie przewozu, ale i strzelania, gdy działają kompletnie inne siły

Jednocześnie wymagana była odpowiednia

Dane: Lvkan 4501 Długość: 10,5 m Szerokość: 3 m Pancerz: 10 mm na całym obwodzie Masa: 23 tony Silnik: chłodzony powietrzem silnik lotniczy typu B24 o mocy 110 KM Kaliber: 120 mm Długość lufy: L/46 (5,5 m) Szybkostrzelność: 80 obr./min Prędkość wylotowa pocisku: 830 m/s Zasięg: 18 km Dane: LA82 Typ: prototyp Scania vabis LA82 z 1956 r. Silnik: wydłużony silnik wolnossący Regent-Motor o mocy 200 KM Dane (1953) Normalna masa pocisku: 21 kg Normalna prędkość wylotowa pocisku: 800 m/s Szybkostrzelność: 70-80 strz./min Całkowita masa działa: około 23 ton Amunicja pokładowa: 52 naboje Pancerz: 4 mm Dane konstrukcyjne a. Amunicja Masa pocisku: 35 kg Maks. długość pocisku (pocisk standardowy): 1075 mm Maks. długość pocisku (pocisk APDS): 1110 mm Średnica obrzeża pocisku: 170 mm Grubość obrzeża pocisku: 12 mm b. Lufa Kaliber: 120 mm Długość lufy: 5520 mm Długość kalibru: L/46 Ciśnienie w komorze nabojowej: 2650 kg/cm² Masa lufy: 2300 kg

c. Kadłub Ograniczenia wysokości: -5/+85 stopni Obrót: 360 stopni Obrót przy napędzie ręcznym: 0,5 stopnia na obrót Obrót maksymalny przy napędzie ręcznym: 1 stopień na obrót

Obrót z napędem: maks. 25 stopni/s Obrót z napędem: maks. 32 stopnie/s Przyspieszenie podczas podnoszenia z napędem: 50 stopni/s² Przyspieszenie przy obrocie z napędem: 64 stopnie/s² Moment bezwładności układu podnoszenia: 28000 kg/m² Moment bezwładności układu obrotu: 28000 kg/m² Moc silnika: ok. 120 KM Wytrzymałość na odrzut z hamulcem wylotowym: ok. 16000 kg Długość odrzutu (minimalna): 420 mm Długość odrzutu (normalna): 465 mm Długość odrzutu (maks.): 495 mm

                    Tekst: Jarosław Brach

                    Zdjęcia: Producent